Czy osobowość jest zapisana w genach? Ogromne badanie genetyczne przynosi nowe odpowiedzi

Czy nasza osobowość jest przede wszystkim wynikiem genów, czy tego, jak zostaliśmy wychowani?

To pytanie od lat interesuje naukowców zajmujących się psychologią i genetyką. Wiadomo, że czynniki genetyczne odgrywają rolę w kształtowaniu osobowości, jednak dokładne mechanizmy stojące za tym związkiem są bardzo złożone.

Nowe, duże badanie genetyczne opublikowane w czasopiśmie Nature pozwoliło przyjrzeć się temu zagadnieniu na niespotykaną dotąd skalę. Naukowcy przeanalizowali dane z 46 grup badawczych obejmujących setki tysięcy osób. W zależności od analizowanej cechy Wielkiej Piątki liczba uczestników sięgała nawet ponad miliona.

Wyniki wskazały na setki wariantów DNA związanych z cechami osobowości. Jednocześnie badacze podkreślili, że odkrycia te nie oznaczają, że osobowość jest z góry zapisana w genach.

Osobowość i Wielka Piątka

Osobowość najczęściej opisuje się za pomocą modelu Wielkiej Piątki, znanego jako Big Five. Obejmuje on pięć podstawowych cech:

• ekstrawersję, czyli m.in. towarzyskość i poziom energii,
• ugodowość, związaną m.in. ze współczuciem i zaufaniem,
• sumienność, obejmującą zorganizowanie i odpowiedzialność,
• neurotyczność, odnoszącą się m.in. do podatności na lęk i niestabilności emocjonalnej,
• otwartość na doświadczenia, związaną z ciekawością i wyobraźnią.

Wieloletnie badania pokazują, że cechy te są stosunkowo stabilne w ciągu życia i wiążą się z ważnymi obszarami funkcjonowania człowieka, takimi jak zdrowie fizyczne, sukces zawodowy czy dobrostan psychiczny.

Ponad milion osób i tysiące wariantów DNA

Naukowcy zgromadzili dane z 46 różnych grup badawczych obejmujących wiele krajów. W zależności od analizowanej cechy Wielkiej Piątki liczba uczestników wynosiła od około 611 tysięcy do ponad 1,14 miliona osób.

Uczestnicy dostarczyli próbki DNA oraz wypełnili zwalidowane kwestionariusze służące do oceny ich osobowości.

Do poszukiwania zależności wykorzystano metodę GWAS, czyli badanie asocjacyjne całego genomu. Polega ono na analizowaniu całego materiału genetycznego dużej liczby osób w celu znalezienia częstych, pojedynczych zmian w DNA, które występują częściej u osób charakteryzujących się określonymi cechami.

Dzięki połączeniu tak ogromnego zbioru danych badacze zidentyfikowali 1260 konkretnych lokalizacji w ludzkim genomie związanych z cechami Wielkiej Piątki.

Co istotne, 824 z tych lokalizacji wcześniej nie były wiązane ze zróżnicowaniem osobowości.

Nie oznacza to jednak, że znaleziono 1260 „genów osobowości”. Każdy pojedynczy wariant genetyczny ma bardzo niewielki wpływ na cechy charakteru. Dopiero ich łączne działanie może mieć znaczenie.

Zidentyfikowane w badaniu powszechnie występujące warianty genetyczne wyjaśniały od 4,8% do 9,3% zróżnicowania cech osobowości w populacji.

Czy to oznacza, że wychowanie ma niewielkie znaczenie?

To jeden z najbardziej interesujących elementów badania.

Naukowcy chcieli sprawdzić, czy obserwowane związki między genami a osobowością rzeczywiście odzwierciedlają bezpośrednie dziedziczenie biologiczne, czy też częściowo wynikają ze środowiska rodzinnego.

Jest to ważne, ponieważ wcześniejsze badania dotyczące niektórych zachowań społecznych, takich jak osiągnięcia edukacyjne, wskazywały, że związki genetyczne mogą być zawyżone przez wspólne środowisko tworzone przez rodziców dla ich dzieci.

Dlatego badacze przeanalizowali również dane genetyczne tysięcy rodzeństwa.

Rodzeństwo ma tych samych rodziców i zazwyczaj dorasta w podobnym środowisku. Porównanie rodzeństwa pozwala więc lepiej oddzielić wpływ różnic genetycznych od wpływu wspólnego środowiska rodzinnego.

Wynik był interesujący: związki genetyczne dotyczące osobowości zmieniały się bardzo niewiele, kiedy analizę przeprowadzano w obrębie rodzin.

Zdaniem badaczy dostarcza to dowodów na to, że obserwowane związki genetyczne dotyczące osobowości są w dużej mierze związane z bezpośrednim dziedziczeniem biologicznym, a nie wyłącznie ze środowiskiem społecznym tworzonym przez rodziców.

Nie oznacza to jednak, że wychowanie nie ma znaczenia.

Jak podkreśla Jasmin Wertz z University of Edinburgh, wpływ genetyczny zidentyfikowany w tym i wcześniejszych badaniach nad osobowością jest daleki od 100%. Pozostawia to dużo miejsca na wpływ czynników niezwiązanych z genetyką. Co więcej, wpływy genetyczne prawdopodobnie wchodzą w interakcje ze środowiskiem człowieka i wspólnie kształtują jego osobowość.

Wyniki były podobne w różnych populacjach

Badacze sprawdzili również, czy obserwowane zależności są stabilne w różnych grupach ludzi.

Podobne wzorce genetyczne zaobserwowano w populacjach ze Stanów Zjednoczonych, Europy i Australii, a także w różnych grupach wiekowych.

Związki między genami a cechami osobowości pozostawały stabilne również niezależnie od zastosowanego kwestionariusza.

Co więcej, podobne zależności obserwowano nawet wtedy, gdy cechy danej osoby oceniał jej bliski przyjaciel, a nie sama osoba badana.

Zdaniem Wertz ogromna liczebność próby oraz uwzględnienie różnych sposobów pomiaru osobowości sprawiają, że wyniki są bardzo stabilne.

Czy dobieramy partnerów na podstawie genów?

Naukowcy przyjrzeli się również temu, czy ludzie mają tendencję do wybierania partnerów o podobnych uwarunkowaniach genetycznych związanych z osobowością.

Wcześniejsza metaanaliza z 2023 roku wykazała, że partnerzy często mają podobne cechy behawioralne. Nowe badanie wskazało jednak na jedynie minimalne podobieństwo genetyczne dotyczące osobowości między małżonkami.

Zjawisko polegające na tendencji do wybierania partnerów podobnych do siebie nazywane jest doborem asortatywnym.

W tym badaniu był on w odniesieniu do genetycznych profili związanych z cechami Wielkiej Piątki bardzo słaby.

Nie musi to jednak podważać wcześniejszych ustaleń, ponieważ również w innych badanych grupach podobieństwo osobowości między małżonkami nie było szczególnie wysokie.

Osobowość a zdrowie i zachowanie

Naukowcy wykorzystali również dane genetyczne do badania potencjalnych zależności przyczynowo-skutkowych między osobowością a różnymi aspektami ludzkiego funkcjonowania.

Znaleźli dowody wskazujące na to, że cechy osobowości mogą mieć szeroki wpływ na zachowania i zdrowie fizyczne.

Przykładowo, warianty genetyczne związane z wyższym poziomem sumienności były jednocześnie związane z niższym wskaźnikiem masy ciała oraz mniejszym prawdopodobieństwem rozpoczęcia palenia.

Z kolei profil genetyczny związany z wyższym poziomem neurotyczności wiązał się z mniejszym prawdopodobieństwem zdrowego starzenia się.

Analiza wskazała jednak również na zależności działające w przeciwnym kierunku. Wyniki sugerowały, że takie czynniki jak poziom wykształcenia oraz zmiany wskaźnika masy ciała mogą wpływać na zmiany średniego poziomu niektórych cech osobowości.

Pokazuje to bardziej złożony obraz, w którym doświadczenia życiowe, stan zdrowia i biologia mogą wzajemnie na siebie oddziaływać.

Geny nie determinują osobowości

To prawdopodobnie najważniejszy wniosek, który warto zachować po lekturze tego badania.

Samo odkrycie setek wariantów DNA związanych z osobowością nie oznacza, że naukowcy znaleźli genetyczny „przepis” na to, jaki będzie człowiek.

Jak podkreśla Paul W. Eastwick z University of California, Davis, osobowość jest cechą niezwykle złożoną i kształtowaną przez bardzo wiele genów. Każdy z nich wnosi niewielki wkład w myśli, emocje i zachowania człowieka.

Nie istnieje więc pojedynczy „gen odpowiedzialny za” konkretną osobowość. Znaczenie ma łączne działanie wielu genów.

Co więcej, wyniki genetyczne wykorzystane w badaniu nie pozwalają przewidzieć osobowości ani przyszłego zachowania konkretnej osoby. Zidentyfikowane zależności mają charakter probabilistyczny i dotyczą dużych grup ludzi, a nie stanowią deterministycznych reguł dotyczących pojedynczego człowieka.

4,8–9,3% to nie cała genetyka osobowości

Warto również zwrócić uwagę na często mylący sposób interpretowania wyników.

W badaniu powszechnie występujące warianty genetyczne wyjaśniały od 4,8% do 9,3% zróżnicowania cech osobowości. Nie oznacza to jednak, że geny odpowiadają tylko za 4,8–9,3% osobowości człowieka.

Ten wynik odnosi się do określonych, powszechnie występujących wariantów genetycznych analizowanych w tym badaniu.

Wcześniejsze badania wykorzystujące inne metody, między innymi badania bliźniąt jednojajowych, szacowały, że genetyka jako całość może odpowiadać za około 40–60% różnic w osobowości między ludźmi.

Sugeruje to, że rzadkie warianty genetyczne oraz złożone interakcje między genami mogą odpowiadać za pozostałą część wpływu biologicznego.

Co to wszystko oznacza?

Badanie dostarcza mocnych dowodów na to, że osobowość ma złożone podłoże genetyczne. Naukowcy zidentyfikowali setki nowych lokalizacji w genomie związanych z cechami Wielkiej Piątki, a obserwowane zależności okazały się stosunkowo stabilne w różnych populacjach, grupach wiekowych i sposobach pomiaru osobowości.

Jednocześnie wyniki nie pozwalają sprowadzić osobowości do genów.

Geny nie są wyrokiem.

Wpływy genetyczne pozostają częściowe, a ich działanie prawdopodobnie zależy również od środowiska i doświadczeń człowieka. Co więcej, wyniki sugerują, że nie tylko biologia może wpływać na nasze cechy. Niektóre doświadczenia i zmiany zachodzące w życiu mogą również wiązać się ze zmianami poziomu określonych cech osobowości.

Jak ujęła to Jasmin Wertz, nawet wpływy genetyczne, które obserwujemy, prawdopodobnie wchodzą w interakcje ze środowiskiem człowieka, wspólnie kształtując jego osobowość.

To właśnie ta wzajemna zależność między biologią a doświadczeniem pozostaje jednym z najbardziej interesujących kierunków dalszych badań.

Źródło

Schwaba, T. i in. Robust inference and correlates from genetic associations with personality. Nature.